آسیب شناسی روستاهای حریم شهر | پایگاه خبری ابتکار
سه شنبه ۳۰ مرداد ۱۳۹۷

آسیب شناسی روستاهای حریم شهر

انتشار: یکشنبه, ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۷ / ساعت ۲۱:۵۹:۱۵ |
کد خبر: 20971 |
بازدید: 38 views |
بدون دیدگاه


مونسان

روستاهای حریم شهرها به دلیل نزدیکی مکانی و وابستگی فضایی-کالبدی به شهر از امکانات، محدودیت ها،فرصت ها و  چالش های متعددی برخوردار هستند که در دیگر روستاها به چنین شدتی وجود ندارد. استقرار درپیرامون شهر و بهره مندی از شبکه ارتباطی مناسب، استفاده از زیرساختها و خدمات شهری به ویژه در زمینه های اقتصادی و فرهنگی ، اجتماعی را برای این دسته از روستاها      امکان پذیر می سازد. فرصتهای شغلی، بیشتر در بخش خدمات، زمینه تأمین درآمد و کار را برای ساکنین روستاهای واقع در حریم شهرها، فراهم آورده است؛ به گونه ای که گروهی از این روستاها، کارکردی خوابگاهی  یافته اند. در بُعد کالبدی ، روستاهای حریم شهری به عنوان مهمترین اطراقگاه مهاجرین و همچنین متأثر از گسترش فیزیکی شهر، زمینهای زراعی روستا ارزش تجاری یافته و بازار خرید و فروش زمینهای زراعی و تبدیل آ نها به زمینهای مسکونی، خدماتی و کارگاهی رونق می گیرد. در این میان، افزون بر اینکه کالبد روستا دستخوش تغییر کارکرد و ماهیت می شود، به تدریج طبقه ای از صاحبان درآمدهای هنگفت شکل می گیرد که خود، عامل تشدید و رونق بازار زمین در روستا می گردد.  در حال حاضر، نواحی اطراف شهرها چالش های عمده ای را در ابعاد محیطی، اجتماعی ، اقتصادی و           برنامه ریزی به ویژه مکان یابی برای توسعه واحدهای مسکونی، کمربند سبز، دفع زباله، دسترسی به آب آشامیدنی سالم، فشار بر                 منابع طبیعی، تجربه می کنند که به برخی از مشکلات روستاهای حریم شهراشاره می شود.

ابعاد زیست محیطی

محیط زیست یکی از ابعاد حساس و آسیب پذیر روستاها می باشد که نسبت به شهرها کمتر درمعرض آلاینده ها قرار گرفته است. ولی گسترش الگوی مصرف شهری و هجوم بعضی منابع آلاینده شهری به حریم روستاها زمینه های تخریب محیط زیست در روستا را گسترش داده است بطوریکه در روستاهای واقع درحریم شهر به دلیل تراکم جمعیت و فقدان ضوابط و مقررات در بهره برداری ازمنابع، بهداشت محیط و مدیریت مواد زاید جامد و پسماندها، انتشار آلودگی در گستره محیط و از هم گسیختگی میان اجزای یکپارچه محیط )آب، خاک، گیاه، جانوران و فرایندهای طبیعی ( از جمله دغدغه های اساسی به شمارمی آید

توسعه شهری، هزینه های زیست محیطی سنگینی را به روستا تحمیل می کند؛ زیرا جایگزین نمودن سبزیجات و خاک با تأسیسات انسانی و هدایت آب باران در آبرا ههای ایجاد شده، شبکه های هیدرولوژیکی طبیعی را تحت تأثیر قرارمی دهد. توسعه کنترل نشده شهری می تواند فشار بر اراضی نواحی روستایی را که در حال پذیرفتن تراکم بالای جمعیتی هستند، افزایش دهد و اشکالات فراوانی را بوجود آورد ؛ نظیر هزینه زیاد ایجاد زیرساختها، بهره وری پایین در استفاده از منابع زمینی و افزایش آلودگی هوا و همچنین  افزایش فشار بر اجزای بیوفیزیکی اکوسیستم  ، موجب کاهش توان آنها در انجام کارکردهای اکولوژیکی مانند جذب  آلایند هها می شود به دلیل قیمت و مقدار زمین مورد نیاز، دسترسی به منابع طبیعی، ملاحظات امنیتی ومانند آن، نواحی حریم بیشتر برای توسعه زیرساختها مانند مخازن ، ایستگاههای تصفیه آب و فاضلاب، سایت های دفن زباله و…  انتخاب  می شوند که هر یک از آنها تأثیرات زیست محیطی فراوانی را بر جای می گذارند.

یکی از مهم ترین معضلات روستاهای حریم شهر در وضع موجود، مشکل فضای سبز است. روستاهای ایران از دیرباز وابسته به بخش کشاورزی بوده اند و طبیعتاً دارای فضاهای سبز بسیاری بوده اند لذا مبحثی به نام فضای سبز در آنها مطرح نبوده است. اما امروزه روستاها به دلیل فرایندهایی مانند شهرگرایی دارای فضای کالبدی متفاوتی نسبت به گذشته هستند. خصوصاً به دلیل اینکه روستاهای حریم شهر تجربه تبدیل اراضی زراعی و باغی به کاربریهای غیرکشاورزی را داشته اند، از نظر سرانه فضاهای سبز زراعی در مضیقه قرار دارند. مضاف بر اینکه این روستاها به دلیل جمعیت زیاد نیازمند فضاهای اختصاصی برای فضای بازی کودکان هستند. همچنین فضایی که سالخوردگان روستا برای تمدد اعصاب از آن استفاده کنند؛ چرا که بسیاری از این روستاها در مجاورت راههای اصلی قرار دارند و سروصدا و ازدحام ناشی از رفت و آمد وسایل نقلیه، اعصاب و روان مردم را تحت تأثیر قرار می دهد.

ابعاد فضایی- کالبدی

از منظر کالبُدی، جریانها و فرایندهای اجتماعی -اقتصادی حاکم بر فضای شهر منجر به تغییرات شگرف ساختاری در ساخت و بافت کالبدی روستاهای حریم شهرشده است، این تأثیرات بیشتر یک سویه بوده و در مصادیقی چون تحولات بی رویه در الگوی معماری مساکن و ابنیه و بافت روستا، تغییرات شدید کاربریها و بیشتربه سمت مسکونی، خدماتی و کارگاهی، جلوه گر می باشد.

تغییر مداوم و بدون برنامه کاربری زمین و فقدان نقشه مصوب حرائم و اختلاط وظایف میان دهیاری و شهرداری از دیگر چالشهای روستاهای حریم شهر است. روستاهای حریم شهر، محل تعارض بین کاربریهای متفاوت و متضاد هستند و در این میان کاربری کشاورزی به دلیل ارزش افزوده پایینی که نصیب مالک خود می سازد،دستخوش تغییر شده و در فرایند و گیر و دار بورس بازی زمین گرفتار آمده اند . در این بین، بدون لحاظ کردن ملاحظات زیست محیطی مانند چشم انداز و منظر روستایی، به کاربریهای پرسودتر مانند صنعتی و تجاری تبدیل می شوند.

ابعاد جمعیتی

بدون تردید، روستاهای پیرامون شهر از جمله مهمترین کانونهای استقرار جمعیت مهاجر از روستاها و حتی شهرهای دیگر به شمار می آیند. این روستاها به دلیل برخورداری از امتیاز مجاورت و هم زیستی با شهر، به ویژه در ابعاد فرصتهای شغلی و بهره مندی از خدمات و زیرساخت ها، از مزیت ارزانی شرایط زندگی و به خصوص اجاره مسکن و یا حتی خرید زمین یا مسکن، بهره مند بوده و زمینه ساز رشد بی رویه جمعیت می شود.  برخوردارترین روستاها از نظر خدماتی، روستاهایی هستند که دارای جمعیت بیشتری هستند و به عبارتی دارای نرخ مهاجرپذیری بالاتر و در نتیجه رشد جمعیت بیشتری          بوده اند از اینرو دارای خدمات بیشتری هستند.اما همین فضای مهاجرنشینی باعث افت سطح زیست پذیری در این روستاها شده است. به عبارتی افزایش میزان خدمات رسانی به این روستاها نتوانسته است سبب افزایش زیست پذیری آ نها گردد

ابعاد اجتماعی- فرهنگی

تغییر در ساختار اجتماعی – فرهنگی ساکنین روستاهای واقع در حریم شهر و از هم گسیختگی نظم اجتمـاعی سنتی    از جمله مهمترین مسائل حاکم بر این روستاها است؛ تغییر در طرز نگرشها، هنجارها، رفتارها و الگوهای تحرک اجتماعی، بیشتر تأثیرپذیر از تحولات و جاذبه های شهری بوده و کمتر سنخیتی با ساخت اجتماعی موجود  دارد.

 یکی از جنبه های برنامه ریزی که طی سالهای اخیر در بیشتر طرحها و برنامه هایی که در روستاها اجرا شده مغفول مانده است، موضوع نحوه و کیفیت گذران اوقات فراغت در روستاها است.  بسیاری از روستاها به دلیل وابستگی به معیشت کشاورزی به طور سنتی در ماههایی از سال دارای فعالیت فشرده کشاورزی بوده و در ماههایی دیگر در رکود به سر می برند و یا حجم کار   آن ها بسیار کمتر است؛ پس زمان فراغت بیشتری در اختیار دارند. البته روستاهای حریم شهرکه وابستگی کمتری به کشاورزی دارند، تا حدودی دارای وضعیت متفاوتی هستند، اما این باعث نمی شود که تصورکنیم در این روستاها زمان فراغت کمتری وجود دارد. بسیاری از جوانان ساکن در این روستاها دارای مشاغلی موقت هستند که امکان داشتن زمان فراغت زیادی را به آنها می دهدکه می بایست در این زمینه برنامه های جامع و مدونی طرح ریزی کرد .

ابعاد اقتصادی

آنچه در ردیف پیامدهای منفی روابط اقتصادی شهر با روستاهای حریم و پیرامونی قابل طرح و بحث است، تأثیرپذیری ساختار اقتصادی روستا از فرایندهای اقتصادی حاکم بر شهر است که در طی زمان منجر به رونق سوداگری زمین، تغییر الگوهای مصرف، افزایش قیمت زمین، کاهش مالکیت روستاییان و حقوق محیطی آنان نسبت به منابع )به ویژه زمین(، تغییر الگوی کشت و افزایش مصرف انرژی است همچنین روستاهای حریم شهر به دلیل برخورداری از موقعیت خاص جغرافیایی، امکان برخورداری از مجموعه ای از مزایای اقتصادی را دارند که یکی از آ نها دسترسی آسان و ارزان تر به بازار کار شهری به دلیل فاصله کمترتا شهر نسبت به سایر روستاها است. از اینرو طبیعتاً این روستاها دارای تنوع بیشتری از مشاغل خواهند بود و هرچه تعامل آ نها با شهر بیشتر بوده و تأثیرپذیری آنها از شهر بالاتر برود و همچنین شهر مجاورآ نها دارای حوزه نفوذ و کشش بیشتر و اقتصاد پویاتری باشد، این تنوع و تکثر، بیشتر و پررنگتر خواهد بود  این امر از یک طرف به دلیل مجاورت با شهرهای منطقه است و از طرف دیگر نباید نقش نزدیکی منطقه به شهر و دسترسی به بازار کار گسترده آن را نادیده گرفت. مجموع این شرایط باعث شده تا شاخص اشتغال و درآمد در این روستاها در وضعیت متوسط قرار داشته باشد.

ابعاد سیاسی و مدیریتی

روستاهای حریم شهر به دلیل تراکم بالای جمعیتی و نبود کنترل اجتماعی امنیتی نظام یافته، در صورت انباشت مسائل و حل نشدن آنها، منبعی بالقوه برای بحران های سیاسی -اجتماعی نیز خواهند بود. همچنین نارسایی های مدیریتی،بدون تردید از جمله مهمترین مشکلات این روستاها تلقی می شود؛ زیرا این روستاها با حضور دستگاههای متعدد ومتولی روستایی و حتی شهری و نبود مدیریت هماهنگ و یکپارچه به نوعی در شرایط بلاتکلیف به سر برده و همین امر بر نابسامانی و آشفتگی کالبدی اینگونه روستاها افزوده است؛ همجواری روستاهای پیرامونی با شهر، مدیریت روستا را به ویژه از دیدگاه فضایی و کالبدی در هم می ریزد. همچنین علاوه برناهنجاری هایی که در اثر شرایط موجود در این روستاها بسیار رواج دارد و امنیت فردی و اجتماعی را در معرض خطر بسیاری قرار داده است، این موضوع که اکثر مردم ساکن در این روستاها از طبقه پایین جامعه هستند و اشتغال به فعالیتهایی دارند که فرسودگی و خستگی را برای آنان به همراه دارد نیز باعث پایین آمدن آستانه تحمل آنان شده و درگیریهای ناخواسته را بین  آ نها رقم می زند و ضعف فرهنگی موجود در این روستاها و در بین اقشارمختلف ساکن در آنها نیز به این وضعیت دامن می زند و موجب کاهش روز افزون امنیت در این سکونتگاههای روستایی می شود .

چنان که مشاهده می شود، این روستاها با مجموعه ای از مشکلات و مسائل متعدد و متنوع دست به گریبان هستند. لذا بررسی این مسائل در جهت ایجاد مدیریت یکپارچه منطقه ای، خصوصاً در مناطق شهری و روستایی از اهمیت و اولویت بالایی برخوردار است. به ویژه اینکه عدم همراهی و هماهنگی مدیریت روستایی و شهری در این روستاها و محدوده اطراف آنها، موجبات عدم هم پوشانی در مقابل خلأهای مدیریتی و سیاسی را مهیا نموده و به این مشکلات دامن می زند در چنین شرایطی، رویکردهایی که تنها با ساخت وساز واحد مسکونی بدون الزام و انطباق با برنامه های توسعه روستایی هدف گذاری شوند، می تواند منجر به تغییر و تبدیل فضاهای تولید به فضاهای مصرف گردد. مجاز کردن ساخت وسازها در خارج از محدوده روستاها و دامن زدن به این تقاضا در جامعه به لحاظ روانی با هدف فراهم ساختن خانه دوم برای شهرنشینان، به نوعی مبتنی بر این فلسفه و چشم انداز است که کارکرد عمده روستاها به عنوان نواحی با طبیعت بهتر، تأمین فضای تفریحی لازم برای باغ ویلاهای شهرنشینان می باشد. در این نگاه، روستا به خصوص در حریم شهرها، کارکرد تولیدی و اقتصادی خود را رفته رفته از دست داده و به محل زندگی روستاییان بومی مسن، خانه دوم تعدادی شهروند متمول و خوابگاه نیروی کار شهرها تبدیل می شود.

(نویسنده: علی اصغر مونسان-کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری ومدرس دانشگاه)

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>